डॉ. पी. एन. माने, डॉ. एस. जे. गहूकर व डॉ. एम. वाय. लाडोले
तेलबिया संशोधन विभाग, डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ, अकोला
परिचय
भुईमूग हे महत्त्वाचे तेलबिया पीक असून उत्पादनात घट येण्याची एक प्रमुख कारणीभूत समस्या म्हणजे किडींचा प्रादुर्भाव.
अलीकडे शेंगा पोखरणारी कीड म्हणजेच वायर वर्म (Wireworm) यांचा प्रादुर्भाव अनेक ठिकाणी आढळतो. ही कीड जमिनीत राहते व मुख्यत: कुजलेला पालापाचोळा, अवशेष खात असली तरी भुईमूगाच्या परिपक्व होणाऱ्या शेंगांनाही छेद करते.
किडीची लक्षणे व नुकसानीची लक्षणे
अळ्या जमिनीखाली परिपक्व होणाऱ्या शेंगांना सूक्ष्म ते मध्यम आकाराचे छिद्र पाडतात.
या छिद्रांमधून जमिनीतील पाणी शेंगात शिरते व बुरशी वाढू लागते.
परिणामी दाण्यांना पाणी-बुरशीचा संपर्क येऊन दाणे सडणे, रंग बदलणे, वजन कमी होणे व अंकुरणक्षमता घटणे दिसून येते.
प्रादुर्भावाचा प्रथम अंदाज बहुतेक वेळा काढणीच्या वेळी येतो; मात्र सुरुवात साधारण पेरणीनंतर 60–70 दिवसांनी, शेंगा परिपक्व होऊ लागल्यावर होते.
नियमित निरीक्षण कसे करावे
पेरणीनंतर 60व्या दिवसापासून दर 7–10 दिवसांनी शेतातील वेगवेगळ्या ठिकाणांहून 8–10 झाडे उपटून शेंगा तपासा.
शेंगांवरील छिद्रे, आतल्या दाण्यांवरील काळपट/बुरशीदार डाग, सडलेला वास ही लक्षणे नोंदवा.
जमिनीतील ओल, सेंद्रिय अवशेषांचे प्रमाण, व तणांची स्थितीही वहीत नोंद ठेवा—यावर प्रादुर्भावाची तीव्रता अवलंबून असते.
एकात्मिक कीड व्यवस्थापन (IPM)
1) पीकपूर्व आणि जमिनीची स्वच्छता: पेरणीपूर्वी शेतातील पालापाचोळा, काडीकचरा व मागील पिकांचे कुजलेले अवशेष गोळा करून शेताबाहेर टाका किंवा योग्यरीत्या कंपोस्ट करा. शक्य असल्यास उन्हाळी उघडे नांगरट करा, जेणेकरून अळ्या व प्युपा उघड्यावर येऊन नैसर्गिकरीत्या नष्ट होतात. जलनिस्सारण सुधारित ठेवा; पाण्याचा दीर्घकाळ ठाणबंदपणा वायर वर्माला अनुकूल असतो.
2) पेरणी व्यवस्थापन: वेळेवर पेरणी करा; अतिवेळ पेरणी/खूप उशीर झालेली पेरणी टाळा. शिफारस केलेले रोपांतर/अंतर पाळा जेणेकरून शेतात जास्त आर्द्र सूक्ष्मपरिसर तयार होणार नाही. संतुलित खत व्यवस्थापन: अधिक प्रमाणात अपूर्ण कुजलेले सेंद्रिय अवशेष जमिनीत मिसळणे टाळा; कुजलेले शेणखत चांगले परिपक्व असावे.
3) तण व अवशेष नियंत्रण: तणांचे वेळेवर नियंत्रण करा. तण, अवशेष आणि जादा पालापाचोळा हा अळ्यांच्या वाढीस पूरक ठरतो. आंतरमशागत करताना पृष्ठभाग हलका सैल करा, ज्याने अळ्या उघड्या पडतात.
4) निरीक्षणाधिष्ठित निर्णय: शेंगांमध्ये 5–10% पेक्षा जास्त शेंगा छिद्रित दिसल्यास नियंत्रण उपाय तत्काळ राबवा. जमिनीतील ओल जास्त असल्यास सिंचनांतील अंतर वाढवा किंवा हलके निचरा करून ओल कमी करा.
रासायनिक उपाय (शिफारस केलेले)
कार्बोफ्युरॉन 3% दाणेदार: हेक्टरी 50 किग्रॅ. देण्याची वेळ: 1. पेरणीच्या वेळी, किंवा 2. भरीनंतर डवऱ्याच्या फेरीच्या आधी (पेरणीनंतर सुमारे 45–50 दिवस).
देण्याची पद्धत: कुजलेले परिपक्व शेणखत किंवा बारीक मातीमध्ये मिसळून रोपांच्या ओळीत समप्रमाणात पसरवा व हलक्या आंतरमशागतीने मातीमध्ये मिसळा.
सुरक्षितता व पर्यावरण: शिफारसीत मात्राच वापरा; अतिरेक टाळा. हातमोजे, मास्क वापरा; देऊन झाल्यावर हात-तोंड धुवा. काढणीपूर्व कार्बोफ्युरॉन वापर टाळा; योग्य अंतर (pre-harvest interval) पाळा.
जैविक व पर्यायी उपाय
परभक्षी/परजीवी कीटकांसाठी अनुकूल वातावरण ठेवा—अतिस्पेक्ट्रम कीटकनाशकांचा अनावश्यक वापर कमी करा.
ट्रॅप पद्धती: कुजलेला पाला/भुस्सा लहान ढिगाऱ्यांत ठेवून सकाळी उघडून अळ्या गोळा करून नष्ट करणे.
बायोपेस्टिसाइड्स: उपलब्ध असल्यास मातीमध्ये एंटोमो-पॅथोजेनिक निमॅटोड्स किंवा Beauveria/Metarhizium यांसारखे बुरशीजन्य जैवप्रयोग स्थानिक मार्गदर्शनाखाली वापरा.
सिंचन व मृदव्यवस्थापन
अतिओल किंवा दीर्घकाळ ओलसर स्थिती टाळा. पाणी व्यवस्थापन सुयोग्य ठेवा.
मातीचा pH अत्यंत आम्ल/अल्कधर्मी असल्यास सुधारणा उपाय (चुनखडी/जिप्सम शिफारसीप्रमाणे) करा; संतुलित मृदा आरोग्य कीड दबाव कमी करतो.
काढणीनंतरची स्वच्छता व पुढील हंगामाचे प्रतिबंध
काढणीनंतर शेत स्वच्छ करा; संक्रमित शेंगा वेगळ्या काढून जनावरांच्या खाद्य साखळीत न टाकता सुरक्षित विल्हेवाट लावा.
फेरीफार पिकपद्धती (rotation): सलग भुईमूग घेणे टाळा. धान्य/डाळीपिकांशी आळीपाळी ठेवा.
पुढील हंगामापूर्वी उन्हाळी नांगरट आणि सेंद्रिय अवशेषांचे योग्य कंपोस्टिंग करा.
झटपट तपासणी यादी
60 व्या दिवसापासून दर 7–10 दिवसांनी नमुना झाडे उपटून शेंगा तपासा.
तण, पालापाचोळा, जादा ओल — तिन्ही घटक नियंत्रित ठेवा.
कार्बोफ्युरॉन 3% G — 50 किग्रॅ/हे. पेरणीवेळी किंवा 45–50 दिवसांवर मातीमध्ये मिसळा.
वैयक्तिक सुरक्षितता साधने वापरा; शिफारसीपेक्षा जास्त मात्रा टाळा.
फेरीफार पिकपद्धती व काढणीनंतर स्वच्छता पाळा.